Vrijdag 22 maart 2019 - Voordracht Freddy Vandecappelle: Pieter Bruegel de Oude

Een gedekte tafel waarop boerenworsten, grof gesneden groente en vettige sausen geëtaleerd zijn, dat was de openingsdia die wij te zien kregen bij de lezing van Freddy Vandecappelle over Pieter Bruegel. Het is dit jaar 450 jaar geleden dat deze Vlaamse meester overleed, reden om in o.a. Vlaanderen enkele culturele evenementen, exposities, e.d. op te zetten.Pieter Bruegel is niet zomaar een ‘boerenschilder’. Hem in een vakje duwen als schilder van een of ander genre zou hem echt ‘onrecht aandoen’ zijn. Hij heeft een uitgebreide reeks thema’s behandeld: godsdienstige, landschappelijke, politieke, moraliserende, … Zijn werk wil een vertolking zijn van wat leeft in het 16de-eeuwse Vlaanderen: enerzijds is dit het afleggen van de middeleeuwen, waar het geloof op de eerste plaats kwam, en anderzijds de opkomende visie van de humanisten met veel kritische beschouwingen.

Bruegels werk kan grosso modo als volgt worden ingedeeld:

  • realiteit en symboliek: De Toren van Babel, waarin de hoogmoed komt voor de val. Een vorm van protest tegen zowel het wereldse gezag (geuzen) als tegen het geestelijke (de reformatie).
  • het renaissancebeeld: De Aanbidding der Wijzen. Hij beeldt uit hoe Christus geboren wordt in een wereld vol kwaad.
  • tragiek van het menselijk leven:
    • De parabel van de blinden: de kerk wordt centraal geplaatst, maar de blindheid beperkt de mensen om het echte geloof te kennen.
    • De preek van Johannes de Doper: kan een verwijzing zijn naar de in de open lucht gehouden hagepreken.
    • De kreupelen: zij kunnen als symbool gesteld worden voor al wie tijdens het leven niet het rechte pad had bewandeld. Op dit schilderij een voorstelling van de verscheidene maatschappelijke klassen: de mijter (kerkelijk gezag), de kroon (wereldlijk gezag), de bontmuts (de burgers), de pet (de boeren) en de helm (het leger).
    • De kindermoord te Bethlehem: een op het eerste gezicht regligieus onderwerp, dat Bruegel plaatst in een Nedelands dorp. De centrale ruiter kan Alva niet zijn. Meer aanvaardbaar is dat Bruegel zijn afkeur weergaf voor alles wat met geweld te maken had: bij de katholieken de Inquisitie, bij de protestanten de Beeldenstorm.
  • feestvierende boeren:
    • Grote vissen eten de kleine vissen: afbeelding van hoe onmenselijk iemand tegenover zijn medemens kan zijn.
    • De misantroop: wie zich zo danig inlaat met zuiver wereldse aangelegenheden, kan onmogelijk wegkomen van deze wereld vol ontrouw.
    • De spreekwoorden. Hier worden meer dan honderd zegswijzen, spreekwoorden afgebeeld. Het zijn gekke menselijke handelingen die verwijzen naar een wereld, waar ook heel wat fout loopt. Dit laatste, gesymboliseerd in een wereldbol die omgekeerd aan een huis hangt. Lachen als een boer die kiespijn heeft, op de wereld schijten, een pilaarbijter, de kat de bel aanbinden, …
  • duivel en hel. En eindigen doen wij met De dulle Griet, nu helemaal mooi gerestaureerd en in Antwerpen te zien in het Museum Mayer van den Bergh. De centrale figuur, de onheilspellende dulle Griet, is een erg hebzuchtige vrouw. In de grote open muil links herkent men een hellepoort en over het hele schilderij verspreid wemelt het van duivelse gestalten.

Zeker ook het vermelden waard is de tentoonstelling in het Musée de Flandre in Cassel (Noord-Frankrijk): Fêtes et kermesses au temps des Bruegel. De tijdgenoten van Pieter Bruegel de Oude, van Cleve en Pieter Balten alsook zijn twee zonen Pieter II en Jan I, durven het aan om de figuren van de meester nieuwe vormen te geven. De tentoonstelling loopt nog tot 14 juli 2019

(P. Barbez)